گنجینه رازها

1- نخستين منظومه­ پنج گنج نظامي مخزن الاسرار است، در بيست مقاله، راجع به زهد و حكمت و عرفان. منظومه­اي است اندرزي و اخلاقي كه به پيروي از حديقة­الحقيقه سنايي گفته شده و 2260 بيت دارد و در سال 570 هجري سروده شده است.
2- دومين مثنوي نظامي، خسرو و شيرين نام دارد كه به سال 576 در 6500 بيت گفته شده و موضوع آن داستان دلدادگي خسرو، شاهزاده­ ايراني است با شيرين.
3- داستان ليلي و مجنون، سومين منظومه پنج گنج نظامي است كه در سال 584 تمام شده و موضوع آن ماجراي دل باختگي قيس از قبيله­ بني عامر ـ معروف به مجنون است بر دخترك همسال او ليلي كه به ناخواه به عقد مردي به نام ابن سلام درمي­آيد.
4- چهارمين داستان پنج گنج هفت پيكر يا هفت گنبد نام دارد كه گاهي بهرام نامه نيز خوانده شده و 5136 بيت دارد كه به سال 593 پرداخته شده است.
5- واپسين مثنوي از مجمموعه­ خمسه، اسكندرنامه است كه خود به دو بخش شرف نامه و اقبال نامه تقسيم مي­شود. موضوع آن سرگذشت اسكندر و كارهاي اوست كه مجموعاً 10500 بيت دارد و آخرين تجديد نظر را نظامي به سال599 در اين كتاب كرده است. علاوه بر پنج گنج، نظامي سردوه­هاي ديگري شامل قصيده و غزل و قطعه دارد.
شعر و انديشه­ نظامي: تأثير شيوه­ نظامي بر شعر فارسي انكار ناپذير است. اهميت كار نظامي توجه­ به مضمونهاي اخلاقي و اندرزي ـ به خصوص در مثنوي مخزن الاسرار كه تكيه گاه تازه­اي براي شعر فارسي ايجاد كرد.
طرز شاعري نظامي، به استواري لفظ و دقت معني و موسيقي ممتاز كلام آراسته است. با آن كه نظامي در مخزن الاسرار به حديقه و در نظم ساير داستانها ـ جز ليلي و مجنون ـ به شاهنامه نظر داشته اما به دليل نوآوريهايي كه در قلمرو تركيب و معني و ساختار داستاني دارد، هرگز نمي­توان او را وامدار شاعران پيشين دانست. او در سال 608 هـ.ق زندگي را بدرود گفت و در شهر گنجه به خاك سپرده شد.

 
«نمونه­ شعري از مخرن الاسرار» :

خشنودی دلها
عمــر بـه خشنـودي دلها گـذار
تـا ز تـو خشنود شـــود كـردگـار
درد ستــاني كـن و درمـان دهي
تـات رسـاننـد بــه فـرمـانـدهـي
گرم شو از مهر و ز كين سردباش
چون مه و خورشيد جوان مرد باش
هـر كـه بـه نيكي عمل آغـاز كـرد
نيــكـي او روي بـــدو بــاز كـــرد
گنبــد گــردنـده ز روي قيــاس
هست ­به ­نيكي و بدي­خودشناس

نظامی