تصمیم گیری در مدیریت اسلامی
    
به طور کلی تصمیم گیری یک فرایند ذهنی است که تمام افراد بشر در سراسر زندگی خود با آن سرو کار دارند  فرآیند تصمیم گیری در پرتو فرهنگ ، ادراکات ، اعتقاد و ارزش ها ، نگرش ها ، شخصیت ، دانش و بینش فرد صورت می گیرد و این عوامل بر یکدیگر تأثیر متقابل دارند.
در الگوی تصمیم گیری الهی / عقلایی ، مدیر در پرتو اعتقادات و ارزش های اسلامی ، علاوه بر رعایت مراحل تعیین شده و استفاده از دانش و اطلاعات خود و دیگر افراد ذیصلاح ، با اتکال به خداوند و استمداد از او ، با روحیه ای قوی و قلبی مطمئن اقدام به اتخاذ تصمیم نموده و از تزلزل روحیه ، اضطراب و تردید مصون خواهد بود ،و امنیت خاطر حاصل از اتکال به خداوند موجب تقویت بعد عقلایی تصمیم گیری نیز خواهد شد.
می توان گفت تمام فعالیت ها و اقداماتی که در همه زمینه ها توسط افراد بشر انجام می شود ، حاصل فرآیند تصمیم گیری است .فرآیند ذهنی تصمیم گیری پیچیده است ، ولی فرد مسأله و مشکل مورد نظر را برای خود مشخص ونتایج دلخواه را نیز مجسم می نماید، آنگاه به یافتن راه هایی می اندیشد که طی آنها موجب تغییر وضعیت موجود در راستای حصول هدف ها و مقاصد مورد نظر می شود .بدین منظور با بهره گیری از اطلاعات ذهنی ودر صورت امکان ووجود فرصت باتحصیل اطلاعات مرتبط ازمحیط ودرپرتو فرهنگ ، ادراکات ، نگرش ها ، شخصیت و بینش خود شقوق مختلف حصول به نتیجه را مشخص و در وجه شانس و احتمال هر یک از شقوق ممکن را در دستیابی به هدف ، تخمین زده و در واقع امید ریاضی هر راه کار را با معیارهای ذهنی از پیش تعیین شده مقایسه و ارزیابی نموده و اقدام به اخذ تصمیم ، یا به عبارتی اقدام به انتخاب شق یا شقوق برتر می نماید.

به طور کلی در هر نوع تصمیم گیری دو عامل اساسی وجود دارد : یکی ارزش نتایج حاصل از اتخاذ تصمیم و اجرای آن و یا به عبارتی ارزش مورد انتظار شخص ، و دومی شانس و احتمالی که در صورت اقدام ، برای نیل به نتایج احتمالی مطلوب وجود خواهد داشت . لذا برای این که شخص تصمیم مساعد بگیرد باید بتواند ، ارزش هر یک ازنتایج احتمالی را که پس از انجام تصمیم او حاصل خواهد شد، پیش بینی کرده و به طور ضمنی این ارزش ها را با نوعی مقیاس کمی مقایسه ، و احتمال موفقیت را بررسی نماید ، که این کار همیشه ساده نخواهد بود.

مفهوم تصمیم گیری عقلایی
نتیجه حاصل از به کارگیری الگوی عقلایی تصمیم گیری ، یافتن راه حل بهینه است . واقعیت آن است که با بیان آنچه که در عمل اتفاق خواهد افتاد ، این الگو می تواند یک الگوی نظری باشد ، زیرا که با فرضیه ها ساخته می شود .برای این که تصمیم بهینه گرفته شود مسأله باید به وضوح و بدون ابهام بیان شود و تصمیم گیرنده همه اطلاعاتی را که نیاز دارد در اختیار داشته باشد . آنگاه فهرست کاملی از راه حل های ممکن تهیه شود و در مقایسه کاملی از راه حل های ممکن تهیه شود و در مقایسه با هدف ها ومعیارهای از قبل تعیین شده ارزیابی گردد . حال آن که تصمیم گیرنده برای بررسی و تحقیق دارای وقت محدود و خواهان راه حل ایده آل است و چنانچه واقعیت در تصمیم گیری بیان نشود ، الگوی عقلایی چارچوب چندان مفیدی در زمینه این که مدیران چگونه اتخاذ تصمیم کرده اند ، ارائه نمی دهد .

الگوی عقلایی تصمیم گیری اصولاً براین مبنا استوار است که تصمیم گیرنده در جستجوی به حداکثر رساندن رضایت به وسیله اتخاذ و اجرای تصمیم است . داشتن دانش و شناخت کامل از راه های حصول به این هدف و واکنش وعکس العمل دقیق دیگر افراد و سازمان هایی که در مسیر فرآیند ساخت ، اتخاذ و اجرای تصمیم قرار خواهند گرفت( نظیر مشتریان و رقبا ، محیط سازمانی و اجتماعی ) تأثیر اساسی بر نحوه ارزیابی راه حل های ممکن و عملی خواهد داشت . با همه این احوال هرگز نمی توان از قبل به طور قطع اطمینان حاصل کرد که به حداکثر رضایت خواهیم رسید.

مبانی تصمیم گیری در مدیریت اسلامی
سیاستگذاری و تصمیم گیری در نظام مدیریت و رهبری اسلامی لزوماً بر تفکر و اندیشه صاحبنظران (اولوالالباب) وبا توجه به تجربه های تلخ و شیرین که از گذشته در ذهن مانده اند و واقعیات موجود در آینده ای که باالتفاوت به مقدمات و ابعاد دیگرآن تصویر می شود ، شکل می گیرد . با این تفاوت که سیاستگذاری در نظام اسلامی تنها برعقل معمول متکی نیست ، بلکه بر اندیشه ای والاتر و برتر از اندیشه های انسان عادی متکی میباشد . به تعبیر دیگر سیاستگذاری و تصمیم گیری در نظام اسلامی نشأت گرفته از مجموعه قوانین اسلامی است که واقعیات زندگی و حیات متکامل و متعالی بشری منطبق است .

برای دستیابی به دیدگاه های اسلامی در زمینه مدیریت از جمله در زمینه خاص تصمیم گیری باید به بررسی و مطالعه متون اسلامی پرداخت و این دیدگاه ها را از لابلای تفکرات اندیشه ها و رهنمودهای گوناگون بزرگان و اندیشمندان اسلامی استخراج کرد . منابع و مآخذ تفکرات اسلامی خود بر سه پایه اساسی استوار است :
 1ـ قرآن کریم2ـ سنت پیامبر اکرم3ـ سیره امامان معصوم و اجتهاد علمای متخصص که خود این اجتهاد نیز در قلمرو قرآن و سنت قرار دارد.

رهنمودهای قرآن کریم در رابطه با تصمیم و تصمیم گیری

در قرآن کریم در هشت مورد زیر به امر تصمیم گیری اشاره شده است :
1ـ سوره بقره آیه 227:
و ان عزموالصلاق فان الله سمیع علیم ،

واگر تصمیم به طلاق گرفتند خداوند ( به گفتار و کردار ایشان ) شنوا و داناست .

2ـ سوره آل عمران آیه 159:
.... و شاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله ان الله یحب المتوکلین،

و درکارها مشورت نما ، لیکن آنچه تصمیم گرفتی با توکل به خدا انجام ده که خدا آنان را که به او اعتماد کنند دوست دارد و یاوری کند.

3ـ سوره آل عمران آیه 186:
... وان تصبرو ااوتتقوفان ذلک من عزم الامور،

و اگر صبر پیشه کرده و پرهیزگار شوید ( البته پیروز خواهید شد ) که آنها اسباب تصمیم گیری در کارهاست .

4ـ سوره طه آیه 115 :
ولقد عهدنا الی ادم من قبل فنسی ولم نجدله عزماً ،...

و ما با آدم عهد بستیم ( که فریب شیطان نخورد ) و در آن او رامصصم وثابت قدم نیافتیم .

5ـ سوره لقمان آیه 17:
یا بنی اقم الصلواه و امر بالمعروف و انه عن المنکر و اصبر علی ما اصابک ذلک من عزم الامور ،

ای فرزندم نماز به پادار و امر به معروف و نهی از منکر کن و براین کار از مردم نادان هرآزار بینی صبر پیشه گیر که
این صبر و تحمل در راه تربیت و هدایت خلق نشانه ای از تصمیم (راسخ) در امور عالم است .

6ـ سوره شوری آیه 43:
ولمن صبر وغفران ذلک لمن عزم الامور ،

و آنکه صبر کند و از خطا در گذرد ، این از تصمیمات پسندیده است .

7ـ سوره احقاف آیه 35 :
فاصبرکما صبراولوالعزم من الرسل و ....

ای رسول تو هم مانند پیامبران اولوالعزم ( صاحب تصمیم ) صبور باش ....

8ـ سوره محمد(ص) آیه 21 :
طاعه و قول معروف فاذا عزم الامر فلوصدقوالله لکان خیراً لهم ،

راه سعادت طاعت خدا و گفتار نیکوست و پس از آنکه امر به تصمیم پیوست ، اگر کلام خدا را تصدیق کنند برای آن ها بهترخواهد بود.

در قرآن کریم ، عزم و تصمیم به معنای حقیقی کلمه بسیار کم به کار می رود و تنها در هشت مورد یاد شده آمده است وعمده امور حد قصد و خواستن است و نه عزم و تصمیم و لذا خداوند حکیم درقرآن مقام تصمیم را بسیار متعالی دانسته و به امور مهمه ، فریضه ها و عزائم اطلاق نموده و تنها به رسولان و فرستاده های ویژه خود عنوان اولوالعزم( صاحب تصمیم ) داده به طوری که حتی حضرت آدم را صاحب تصمیم نمی داند ( سوره طه آیه 115 ) .

سطوح تصمیم گیری اسلامی
در نظام اسلامی سه سطح تصمیم گیری قابل تمایز وجود دارد :
1ـ تصمیم گیری در زمینه اجرای احکام و فرامین الهی : در این سطح ، تصمیم گیری تابع بی چون و چرای احکام و فرامین الهی است . در این رابطه قرآن کریم در آیه 36 سوره احزاب چنین می فرماید :« هیچ مرد مؤمن و زن مؤمنی را نرسد که چون خدا و پیامبرش درکاری حکم کردند آنها را در آن اختیاری باشد . هر که از خدا و پیامبرش نافرمانی کند سخت درگمراهی افتاده است. »

2ـ تصمیم گیری در سطح نبوت ، امامت و ولایت : در این سطح تصمیم گیری یک امر فردی محسوب می شود و فرد تصمیم گیر تنها پیامبر ، امام ، یا ولی است . هدف از این امر آن است که وحدت مسؤولیت و قاطعیت در بنیاد اسلامی حفظ شود . از جمله مدارک و شواهد اسلامی مؤید این ویژگی عبارتند از:« ... و در کارها مشورت نما لیکن آنچه را تو تصمیم گرفتی با توکل به خدا انجام ده ...»(سوره آل عمران آیه 59)

ـ وقتی عبدالرحمن دست حضرت علی (ع) را گرفت و گفت با تو بیعت می کنم به این شرط که به کتاب خدا و سنت اکرم و طریقه دو خلیفه سابق عمل کنی . حضرت فرمود : قبول می کنم به این نحو که به کتاب خدا و رسول الله و « اجتهاد ورأی خود » رفتار نمایم .

3ـ تصمیم گیری اعضای جامعه اسلامی :
تصمیم گیری در این سطح دارای دو بعد است :
بعد فردی : در دنیای عینی این فرد است که نهایتاً باید تصمیم بگیرد و امر تصمیم گیری صرفاً یک فرآیند ذهنی است که انجام می پذیرد و آثار آن عمدتاً به خود تصمیم گیرنده برمی گردد. در این بعد جمع آوری هر چه بیشتر اطلاعات و مشورت با دیگران صرفاً به منظور تبیین واضح تر مسأله صورت می گیرد و به عبارتی مراحل تصمیم سازی را شامل می شود.
احادیث و روایات زیادی در زمینه مشورت در امر تصمیم گیری وجود دارد که از آن جمله اند:

1ـ پیامبر اسلام صل الله می فرماید:

 ـ در مواردی که چهره کار برای کسی روشن نیست باید مشورت کند. هیچ کس در موردی مشورت نمی کند مگر آن که به خیر و صلاح کار پی ببرد.

ـ هیچ پشتیبانی قویتر از مشورت و هیچ عقلی بهتر از تفکر و تدبیر نیست .

ـ ای علی « آن کس که استخاره کند در نمی ماند و هر کس مشورت کند پشیمان نمی شود».

ـ با عاقل مشورت کنید و مخالفت با او موجب پشیمانی است .

2ـ علی عليه السلام می فرماید :
با مردم مهربان باش ، در کارها با آنان مشورت نما ، پس از مشورت اگر تصمیم گرفتی به خدا اعتماد کن که خدا اعتمادکنندگان را دوست دارد ، به خشمی که می توان مرتکب نشوی ، شتاب نكن .


منبع :http://mec.ut.ac.ir/mod/forum/discuss.php?d=1819