● اهمیت خود سازی

آورده اند كه یكی از صحابه طفل خود را نزد پیامبر اكرم(ص) آورد و از آن حضرت خواست كه او را نصیحت كند تا زیاد خرما نخورد. پیامبر(ص) فرمود: او را فردا بیاور تا نصیحت كنم.
او پرسید: چرا؟

حضرت فرمود: زیرا امروز خودم خرما خورده ام!
یكی از بزرگترین رسالتهای انسان در دین اسلام «خودسازی» است. ما از نظر عقلی و منطقی نیز می توانیم اهمیت خودسازی را در ساخت دیگران دریابیم. معلمی كه قبل از دانش آموز تعلیم ندیده باشد، استادكاری كه قبل از شاگرد صنعت را فرا نگرفته باشد، معماری كه قبل از كارگر مسلط به فنون ساختمان نباشد و... هرگز امكان پرورش دانش آموزان نمونه، شاگردان ممتاز و كارگران متخصص را ندارند بر همین اساس است كه دین مبین اسلام بر امر «خودسازی» كه در فرهنگ دینی از آن به «جهاد با نفس» نیز یاد شد، تاكید فراوان فرموده است.
چنانچه انسان قبل از اقدام به پرورش و آموزش دیگران به پرورش و آموزش خویش همت گمارد و سعی كند كه با تهذیب نفس و مراقبه و محاسبه چنان بر نفس خویش حاكم گردد كه دیگر گرد رذایل اخلاقی و گناهان نگردد و برعكس به دنبال عمل به فضایل و انجام نیكوكاری باشد دراین صورت است كه می تواند به معماری شخصیت خویش و تكمیل ابعاد انسانی و وجود خود نایل شود و خود «انسان نمونه» و فردی مفید باشد. پس از این مرحله است كه می تواند به ساختن دیگران و امر به معروف و نهی از منكر بپردازد و از این رهگذر دیگران را به سمت نیكی ها رهنمون شود. آموزه های دینی ما پر از حكایت ها و روایت های زیبا است كه بر این امر تاكید ورزیده و آن را به همگان توصیه نموده است، به عنوان مثال:

ـ امام كاظم(ع) به هشام فرمود:
«بر تو است كه به پروردگارت تمسك بجویی و بر او توكل نمایی. با نفس خویش مبارزه كن تا آن را از هوایش بازگردانی. زیرا مبارزه با نفس مانند جهاد با دشمن بر تو واجب است.»

ـ ابو حمزه ثمالی روایت می كند كه علی بن الحسین(ع) فرمود:
«ای فرزند آدم! همواره در خیر و خوبی، خواهی بود اگر از نفس خود برای خود موعظه گر و اندرزدهنده ای داشته باشی و به محاسبه نفس خود همواره همت گماری و ترس از خدا را شعار خود و حزن و اندوه را پرده و روپوش خود قرار دهی.

ـ در بحارالانوار آمده است كه حضرت علی(ع) فرمود:
«پیامبر خدا(ص) عده ای را برای جهاد اعزام نمود. وقتی آنان برگشتند حضرت به ایشان فرمودند: آفرین به مردمی كه جهاد اصغر را به انجام رساندند اما جهاد اكبر برعهده آنان باقی مانده است. گفتند: یا رسول الله! جهاد اكبر چیست؟
حضرت فرمود: «جهاد بانفس» (۱) همچنین در تاریخ آمده است كه مردی به نام مجاشع بر رسول خدا(ص) وارد شدو گفت: ای رسول خدا! راه شناخت حق (خداوند) چیست؟ حضرت فرمود: «شناخت نفس» پس گفت: ای رسول خدا! راه همراهی با حق چیست؟ حضرت فرمود: «مخالفت با نفس» پس گفت: ای رسول خدا! راه رسیدن به رضای حق چیست؟ حضرت فرمود: «ناخشنودی نفس» عرض كرد ای رسول خدا! راه وصل به حق چیست؟ حضرت فرمود: «هجران و بریدن از نفس» اظهار داشت: ای رسول خدا! راه اطاعت از حق چیست؟ حضرت فرمود: «عصیان بر نفس» بعد گفت: ای رسول خدا! راه به یاد داشتن حق چیست؟ حضرت فرمود: «فراموش كردن نفس... آن مرد گفت: ای رسول خدا! راه نزدیك شدن به حق چیست؟ حضرت فرمود: «دوری جستن از نفس» وی گفت: ای رسول خدا! راه انس گرفتن با حق چیست؟ حضرت فرمود: «وحشت و نفرت از نفس» او گفت: ای رسول خدا! چگونه می توان به همه اینها رسید؟ حضرت فرمود: «با استعانت و یاری جستن از حضرت حق برای مبارزه با نفس»(۲)

حضرت علی(ع) فرمود: «مبارزه با نفس» كابین بهشت است.
براستی نفس مانند حیوان سركش و چموشی است كه اگر آن را به حال خودش رها كنی به هیجان آمده و خود را هلاك می گرداند. ولی باید آن را با نكوهش، سرزنش، تهدید، تادیب نمایی و به اطاعت خدا و پیامبران و صبر در اطاعت و تقوای الهی تمرین و عادت دهی.

● راهكارهای خودسازی
علامه طباطبائی در پاسخ به نامه جوانی كه از وی راهكارهای خودسازی را سوال كرده بود نوشته اند: «برای موفق شدن و رسیدن به منظوری كه در پشت ورقه مرقوم داشته اید لازم است همتی برآورده، توبه ای نموده، به مراقبه و محاسبه بپردازید. به این نحو كه هر روز صبح كه از خواب بیدار می شوید قصد جدی كنید كه در هر عملی كه پیش آید رضای خداوند عزاسمه را مراعات خواهم كرد. آن وقت در سر هركاری كه می خواهید انجام دهید نفع آخرت را منظور خواهید داشت. به طوری كه اگر نفع اخروی نداشته باشد انجام نخواهید داد، هرچه باشد. همین حال را تا شب وقت خواب ادامه خواهید داد و وقت خواب، چهار، پنج دقیقه ای در كارهایی كه روز انجام داده اید فكر كرده. یكی یكی از نظر خواهید گذرانید. برای هر كدام كه مطابق رضای خدا انجام یافته شكری بكنید. برای هر كدام كه تخلف شده استغفار بكنید و این رویه را هر روز ادامه دهید. این روش اگرچه در بادی حال سخت و در ذائقه نفس تلخ می باشد ولی كلید نجات و رستگاری است و هر شب پیش از خواب اگر توانستید سوره مسبحات یعنی سوره «حدید»، حشر و «صف» و «جمعه» و «تغابن» را بخوانید و اگر نتوانستید تنها سوره «حشر» را بخوانید و... و ضمنا روزانه اقلا با خدای خود ساعتی خلوت كرده و به ذكر او مشغول باشید و در خوردن و نوشیدن و حرف زدن و معاشرت و خواب، از افراط و تفریط بپرهیزید و فرصت را غنیمت شمارید.
در این خصوص پیامبر خدا(ص) به حضرت علی(ع) نیز فرموده اند: «ای علی! سفارش می كنم خصلت هایی را در خود داشته باشی پس آنها را حفظ كن. سپس فرمود: «خدایا او را یاری كن... اولین خصلت، راستگویی است. هرگز از دهان تو دروغ خارج نشود. پرهیزكاری است. بر خیانت، خود را جرات مده. ترس از خدا، به گونه ای كه گویی او را می بینی».
گریه زیاد از ترس خداوند است كه با هر قطره اشكی برای تو خانه ای در بهشت ساخته می شود. بخشیدن مال و جان در راه دین است.
عمل به سنت من در نماز، روزه و صدقه است: اما نماز ، پس نماز پنجاه ركعت است اما روزه پس سه روز در هرماه است. پنجشنبه اول هر ماه و چهارشنبه وسط هر ماه و پنجشنبه آخر هر ماه. اما صدقه به اندازه كوشش و توان تو است تا آنجا كه گفته شود اسراف كرده ای اما در واقع اسراف نكرده ای.
بر تو باد نماز شب. بر تو باد نماز شب. بر تو باد نماز شب و بر تو باد نماز ظهر و بر تو باد قرائت قرآن در هر حال و بر تو باد بالا بردن دستهایت در نماز و برگرداندن آنها و بر تو باد مسواك زدن در هنگام هر وضو و نماز، بر تو باد اخلاق نیكو كه آنها را در خود داشته باشی و بر تو باد كه از اخلاق ناپسند پرهیز نمایی. پس اگر اینها را انجام ندادی جز خود، كسی را ملامت نكن.»
بنابراین بی شك از مهمترین راههای مبارزه با نفس، خودآرایی به مكارم اخلاق است.
ـ امام صادق(ع) در این خصوص فرمود: «خداوند پیامبرش را به مكارم اخلاق، اختصاص و ویژگی داد پس خود را امتحان كنید و اگر از مكارم اخلاق برخوردار بودید، خدا را سپاس گوئید و از او مكارم فزونتری را بطلبید. حضرت ۱۰ چیز را به عنوان مكارم اخلاق برشمرده اند كه عبارتند از: «یقین، قناعت، شكیبائی، شكر، بردباری، حسن خلق، سخاوت، غیرت، شجاعت و مروت.» (۳)
در خاتمه آرزومندم كه در تفكر، عزم، مشارطه، مراقبه و محاسبه همیشه خدا را در نظر بگیریم و در مسیر این راه دشوار ولی باارزش از بزرگان دین الگو و رهنمون بگیریم زیرا:
طی این مرحله بی همرهی خضر مكن
ظلمات است بترس از خطر گمراهی
       

ابوالفضل كمالی - روزنامه کیهان    

***

مراحل خود سازی

پسرم!همانا تو را به ترس از خدا سفارش میکنم که پیوسته در فرمان او باشی،ودلت را با یاد خدا زنده کنی،وبه ریسمان او چنگ زنی،چه وسیله ای مطمئن تر از رابطه تو با خداست؟اگر سر رشته آن را در دست گیری.دلت را با اندرز نیکو زنده کن،هوای نفس را با بی اعتنائی به حرام بمیران،جان را با یقین نیرومند کن،و با نور حکمت روشنائی بخش،و با یاد مرگ آرام کن،به نابودی  از او اعتراف گیر،وبا بررسی تحولات ناگوار دنیا به او آگاهی بخش،واز دگرگونی روزگار،وزشتی های گردش شب وروز او را بترسان،تاریخ گذشتگان را بر او بنما،وآنچه که بر سر پیشینیان آمده است به یادش آور.در دیار و آثار ویران رفتگان گردش کن،و بیندیش که آنها چه کردند؟و از کجا کوچ کرده،ودر کجا فرود آمده اند؟از جمع دوستان جدا شده وبه دیار غربت سفر کردند،گویا زمانی نمی گذرد که  همه ما هم یکی از آنانیم!پس جایگاه آینده را آباد کنیم،آخرت را به دنیا نفروشیم،وآنچه نمی دانی مگو،وآنچه بر تو لازم نیست بر زبان نیاور،ودر جاده ای که از گمراهی آن می ترسی قدم مگذار،زیرا خودداری به هنگام سرگردانی وگمراهی،بهتر از سقوط در تباهی هاست.

نهج البلاغه


***

استمداد:
محضر مبارک حضرت آيت الله العظمي جناب آقاي طباطبايي

سلام عليکم و رحمة الله و برکاته
جواني هستم 22ساله، که تنها ممکن است شما باشيد که به اين سوال من پاسخ گوييد. در محيط و شرايطي زندگي مي کنم که هواي نفس و آمال بر من تسلط فراوان دارند و مرا اسير خود ساخته اند و سبب باز ماندن من از حرکت به سوي الله شده اند. درخواستي که از شما دارم اين است که بفرماييد بدانم به چه اعمالي دست بزنم تا بر نفس مسلط شوم و اين طلسم شوم را که همگان گرفتار آنند بشکنم و سعادت بر من حکومت کند؟ لطفاً نصيحت نمي خواهم، بلکه دستورات عملي براي پيروزي لازم دارم.

دستگيري:
جوابي كه حضرت آيت الله در پشت همان نامه مرقوم كردند:

بسم الله الرحمن الرحيم

سلام عليكم
براي موفق شدن و رسيدن به منظوري که در پشت ورقه مرقوم داشته ايد لازم است همتي بر آورده و توبه نموده، به مراقبه و محاسبه بپردازيد.
به اين نحو که:
هر روزه طرف صبح که از خواب بيدار مي شويد، قصد جدي کنيد که هر عملي پيش آيد، رضاي خدا- عَزَّ اسْمُهُ- را مراعات خواهم کرد. آن وقت در هر کاري که مي خواهيد انجام دهيد، نفع آخرت را منظور خواهيد داشت، به طوري که اگر نفع اخروي نداشته باشد، انجام نخواهيد داد، هر چه باشد. و همين حال را تا شب، وقت خواب، ادامه خواهيد داد.
وقت خواب، چهار- پنج دقيقه اي در کارهايي که روز انجام داده ايد، فکر کرده و يکي يکي از نظر خواهيد گذرانيد، هر کدام مطابق رضاي خدا انجام يافته، شکر کنيدو هر کدام، تخلف شده استغفار کنيد و اين رَويه را هر روز ادامه دهيد.
اين روش اگر چه در بادي حال[اولِ كار]، سخت و در ذائقه نفس تلخ مي باشد، ولي کليد نجات و رستگاري است.
و هر شب، پيش از خواب توانستيد سُوَر مُسبِّحات [سوره هايي كه با تسبيح خداوند آغاز مي شوند] يعني: "سوره هاي حديد و حشر و صف و جمعه و تغابن" را بخوانيد و اگر نتوانستيد، تنها "سوره حشر" را بخوانيد و پس از بيست روز از حال اشتغال،حالات خود را براي بنده در نامه بنويسيد. ان شاءالله موفق خواهيد بود.

محمد حسين طباطبايي


***

ده نکته
 1- با یک مسئله ساده شروع کنید, مثل نوشتن دفترچه خاطرات که می تواند احساسات واقعی خود را در آن
 بیان  کنید. مقتی احساسات خود را بر روی کاغذ می آورید, خودتان هم آنها را بهتر درک می کنید.
2- روزی چند دقیقه به خود فکر کنید. این کار می تواند به شما در شناختن خودتان کمک کند.
شبها موقع خواب به خودتان در یک مکان آرام فکر کنید.
3-  با مردم مهربان باشید و به آنها محبت کنید, با محبت به دیگران احساس خوبی به شما دست خواهد داد.
4- درباره خودتان مطالعه کنید و توانایی های خود را با دیگران مقایسه و به ارزشها و اعتقادات خود فکر کنید.
5- اعتماد به نفس خود را افزایش دهید.
6- مدتی به لباس خود اهمیت ندهید, البته هر انسانی باید لباس تمیز و آراسته باشد اما سعی کنید به ظاهر
 خود خیلی اهمیت ندهید و خود را فراموش کنید.
7- از کارهایی که انجام می دهید , لذت ببرید, البته منظور از کارهای خوب و خوپسندانه است.
8- درباره خانواده , اقوام و ریشه خانوادگی خود تحقیق کنید.
9- ورزش کنید , نرمش را در هوای آزاد روحیه انسان را تقویت می کند.
10- از ایراد و مشکلی در وضعیت ظاهری خود دارید سعی کنید نادیده بگیرید و با اعتماد به نفس وارد اجتماع
 شوید و با غرور نسبت به خود رفتار کنید.
البته غرور بیش از حد همواره ناپسند است.